Để trả lời câu hỏi mô hình xoắn động là gì, mời bạn khám phá bức tranh toàn cảnh về lý thuyết Mô hình Xoắn động (hay còn được biết đến với cái tên gốc tiếng Anh là Spiral Dynamics Theory).
Sự ra đời của Mô hình Xoắn động
Lý thuyết Mô hình Xoắn động xuất hiện vào những năm 1960, do Nhà Tâm lý học người Mỹ Clare W. Graves khai sinh. Ông đã tiến hành quan sát và phân tích nhiều mẫu đa dạng, ban đầu chỉ với số lượng ít nhưng sau đó dần được mở rộng. Lý thuyết này mô tả sự tiến hóa của ý thức con người thành từng giai đoạn tiếp nối, được biểu hiện bằng các màu sắc tương ứng khác nhau. Mỗi giai đoạn là một bậc phát triển về mặt ý thức và mang theo một hệ giá trị cốt lõi đặc trưng.
Richard Dawkins, một nhà sinh học người Anh, đã gọi ra khái niệm meme trong cuốn sách Gien Vị Kỷ (Dawkins, 2006) được xuất bản lần đầu vào năm 1976. Trong quyển sách này, ông miêu tả gien như là một cỗ máy sao chép. Khi một loài động vật sinh sản, chúng sẽ truyền lại các gien của mình cho thế hệ tiếp theo, và các thế hệ kế thừa sẽ tiếp tục sao chép chúng. Gien là sản phẩm của hàng triệu năm tiến hóa của thể xác con người.
Giống với gien thể chất, meme cũng là các gien tinh thần của con người, là sản phẩm của hàng triệu năm tiến hóa của phần tâm trí con người thông qua nhiều giai đoạn tiến hóa liên tiếp. Từ “meme” được tạo ra từ việc kết hợp giữa “gene” và “μιμήμα” (đọc là mimíma) – có nghĩa là bắt chước trong tiếng Hy Lạp cổ.
Theo Mô hình Xoắn động, con người tiến hoá qua từng giai đoạn, mỗi giai đoạn có một cấu trúc tâm lý đặc thù, xoay quanh một hệ thống giá trị cốt lõi, được viết tắt là vMeme (chữ V là viết tắt của Value: giá trị). Những giá trị cốt lõi này là nền tảng cho toàn bộ cách chúng ta sống và hành động trong thế giới này. Chúng nằm trong vô thức và có ảnh hưởng vô cùng lớn đến cuộc sống của chúng ta.
Mỗi người được sinh ra với những khuôn mẫu tinh thần riêng, nhưng sự phát triển của họ lại khác biệt. Chúng ta có thể liên kết điều này với khái niệm cổ mẫu của Carl G. Jung, mặc dù ông không bao giờ đề cập đến việc truyền cổ mẫu từ thế hệ này sang thế hệ khác thông qua tiềm thức (Stein, 1998).
Lý thuyết này đã được so sánh với nhiều lý thuyết tâm lý và xã hội khác (W.R. Lee, 1999b). Thang đánh giá dựa trên lý thuyết này (thang SLOPES: Selected Levels of Psychological Existence Scale) đã được kiểm chứng tính đáng tin cậy và giá trị (W.L.Lee, 1983).
Mô hình Xoắn động trở nên phổ biến trên toàn thế giới khoảng 30 năm sau khi ra đời. Ứng dụng của Sprial Dynamics rất rộng, đặc biệt trong lĩnh vực trị liệu tâm lý, quản lý, chính trị, ngoại giao nhờ hai học trò của Graves phát triển. Hai người đó là Don Edward Beck và Christopher Cowan.
Mỗi con người đều phát triển qua tám bậc ý thức
Clare Graves đã xây dựng một mô hình rất động với nhiều cấp bậc tồn tại (bao gồm 8 bậc, được hình tượng hóa bởi 8 màu khác nhau: xanh lá cây, đỏ, xanh da trời, cam, vàng, xanh ngọc, be và tím). Mỗi con người đều phát triển qua tám bậc ý thức này, không phải theo kiểu tuyến tính, mà là theo kiểu xoắn ốc.
Các cấp đó liên tiếp nhau về mặt thời gian, nhưng cũng có thể được lặp lại: chúng ta có thể trở lại sống một cấp ý thức đã trải qua trước đó, tùy thuộc vào điều kiện môi trường sống ảnh hưởng thế nào lên những nhu cầu và khả năng thích ứng của chúng ta. Mỗi bậc vượt qua bậc trước đó, nhưng đồng thời cũng bao gồm cả bậc trước đó, giống như việc xây dựng một căn nhà từ các viên gạch được đặt chồng lên nhau. Như vậy, các cấp khác nhau có thể cùng tồn tại. Mỗi bậc đều mang lại nền tảng cần thiết để xây dựng các cấp tiếp theo: chúng ta không thể nhảy cấp hoặc “lấy bớt” một cấp mà không làm sụp đổ toàn bộ hệ thống.
Ý nghĩa của các màu sắc
Các vMeme được đặt tên theo từng màu sắc khác nhau thay vì chỉ số thứ bậc. Những tác giả ban đầu của mô hình này, Beck và Cowan, nghĩ rằng việc sử dụng màu sắc sẽ giúp giảm bớt cảm giác phân biệt đối xử trong quá trình phân loại con người, từ đó tạo ra sự tương tác hiệu quả hơn. Các màu được chọn một cách ngẫu nhiên. Một nhóm bao gồm các màu nóng như Be, Đỏ, Cam và Vàng được sử dụng để miêu tả các giai đoạn phát triển liên quan đến việc cá nhân làm chủ môi trường sống. Trong khi đó, các màu lạnh như Tím, Xanh da trời, Xanh lá cây và Xanh ngọc lại quan tâm nhiều hơn đến cách các nhóm người, quần thể hoặc thậm chí cả loài người tương tác với nhau và sống trong môi trường như thế nào.
Mặc dù các tác giả cho rằng việc đặt tên các bậc vMeme với màu sắc là tình cờ, nhưng một số nghiên cứu viên vẫn muốn tìm ý nghĩa của chúng. Ví dụ, màu Be tượng trưng cho điều kiện sinh tồn khắc nghiệt, màu Tím lại mang tính huyền bí và phù thuỷ, màu Đỏ tượng trưng cho sự nóng bỏng và máu me, màu Xanh da trời lại gợi lên cảm xúc thiêng liêng và hoà bình, còn màu Cam mang ý nghĩa của sự phát triển công nghiệp.
Dưới đây là bản mô tả khái quát về biểu tượng của các bậc xoắn động theo màu:
- Màu Be (Beige) giống như những trảng cỏ khô, nơi điều kiện sinh tồn là rất khắc nghiệt, đấu tranh sinh tồn là không khoan nhượng.
- Màu Tím (Purple) như những làn khói hoặc màu của những dung dịch huyền bí mà các thầy phù thuỷ xa xưa thường sử dụng cho những vụ phù phép của mình.
- Màu Đỏ (Red) biểu trưng cho lửa và máu nóng.
- Màu Xanh da trời (Blue) là màu trời cao, gợi cảm xúc thiêng liêng vượt ngoài con người nhỏ bé, cũng là màu tượng trưng cho hoà bình.
- Màu Cam (Orange) như ánh thép nóng chảy, tượng trưng cho sự phát triển của công nghiệp.
- Màu Xanh lá cây (Green) đại diện cho sự cân bằng và bảo vệ môi trường, là màu của sự phát triển bền vững giống như màu của Trái đất và rừng.
- Màu Vàng (Yellow) tượng trưng cho ánh sáng.
- Màu Xanh ngọc (Turquoise) thể hiện sự huyền bí của tinh vân trong vũ trụ và giấc mơ.
Kết luận
Với nền tảng tâm lý học vững chắc và lịch sử ứng dụng lâu đời, Mô hình Xoắn động cung cấp một khung lý thuyết tâm lý giúp chúng ta “đọc” thế giới, “đọc” hiện thực và những vấn đề của con người một cách khá dễ hiểu. Mô hình này nhấn mạnh những hệ thống giá trị sâu, nằm dưới từng hành vi, quyết định, và cảm xúc của con người.