Lý thuyết Mô hình Xoắn động bắt nguồn từ công trình nghiên cứu của Clare W. Graves, một nhà tâm lý học nổi tiếng, và tiếp tục được phát triển mạnh mẽ sau đó. Lý thuyết Xoắn động có thể giúp chúng ta hiểu được cách con người nhìn nhận và ứng xử với thế giới xung quanh, cũng như cách xã hội tổ chức và hoạt động. Nhờ đó, ta có thể thấu hiểu và hợp tác tốt hơn với những người có quan điểm khác biệt trong xã hội đa dạng và phức tạp ngày nay. Trong bài viết này, mời bạn cùng tìm hiểu về những khái niệm cơ bản cũng như nội dung chính trong Lý thuyết Mô hình Xoắn động.
Một số khái niệm trong Mô hình Xoắn động
Trước khi đi vào lý thuyết cụ thể, bạn sẽ cần nắm được một số khái niệm cơ bản sau:
- Vòng xoắn động (spiral dynamics): Là biểu tượng cho quá trình phát triển của con người và xã hội qua các bậc hay giai đoạn khác nhau. Các vòng xoắn được xếp chồng lên nhau theo thứ tự từ thấp đến cao, tạo thành một hình xoắn ốc. Vòng xoắn này sẽ mở rộng dần khi tiến lên bậc cao hơn, thể hiện sự liên kết và chuyển tiếp giữa các bậc trong quá trình phát triển.
- Giá trị cốt lõi (core value): Là những gì mà một người quan tâm, ưu tiên và coi là quan trọng. Mỗi bậc xoắn động có một hệ giá trị cốt lõi khác nhau. Các hệ giá trị cốt lõi được phân loại theo hai thuộc tính: Chủ động hay bị động, cá nhân hay tập thể.
- Màu sắc (vMeme): Là cách gọi ngắn gọn cho các hệ giá trị cốt lõi trong lý thuyết Mô hình Xoắn động. Các màu sắc được chọn theo nguyên tắc: không có ý nghĩa hay giá trị nào được ưu ái hơn, không có sự trùng lặp hay nhầm lẫn với các ký hiệu khác.
Những nguyên tắc lý thuyết của Mô hình Xoắn động (Chabreuil & Chabreuil, 2012)
Thứ tự các bậc trong Lý thuyết Mô hình Xoắn động
Clare Graves đã xây dựng được một mô hình rất “động” với nhiều Cấp bậc tồn tại (gồm tất cả là tám bậc, được hình tượng hóa bởi 8 màu khác nhau: Be, tím, đỏ, xanh da trời, cam, xanh lá cây, vàng và xanh ngọc). Mỗi người đều phát triển qua tám bậc ý thức này, không phải theo kiểu tuyến tính, mà là theo kiểu xoắn ốc.
Những bậc này nối tiếp nhau về mặt thời gian, nhưng cũng có thể được lặp lại: Chúng ta có thể trở lại sống một bậc ý thức mình đã trải qua trước đó, tùy thuộc vào điều kiện môi trường sống ảnh hưởng thế nào lên những nhu cầu và lên khả năng thích ứng của chúng ta. Mỗi bậc vượt qua bậc trước đó, nhưng đồng thời cũng bao gồm cả bậc trước đó, như những viên gạch chồng lên nhau để có thể tạo thành một căn nhà. Như vậy, những bậc khác nhau có thể cùng tồn tại. Mỗi bậc đem lại những nền tảng cần thiết để xây dựng 8 những bậc tiếp sau nó: Chúng ta không thể nhảy bậc, cũng như không thể “lấy bớt đi” một bậc mà không làm sụp đổ hệ thống.
Quá trình phát triển qua từng bậc
Chúng ta có thể quan sát sự phát triển này ở một con người, một tổ chức, một thành phố, một đất nước, v.v.. Đứa trẻ còn bú hoàn toàn nằm trong sự điều khiển của những xung năng sống còn, như thể con người thời tiền sử. Lớn lên một chút, bé bắt đầu khám phá những điều thần diệu của cuộc sống, thế giới đối với bé tràn trề ma thuật, chẳng khác nào đối với những bộ tộc loài người sơ khai. Tiếp theo, trẻ bắt đầu học khẳng định cái tôi của mình một cách gay gắt, hung hăng, chẳng khác nào những vương quốc thích đi chinh phạt các nước láng giềng. Sau đó, trẻ đến một thời kỳ học lấy tư duy hợp lý và luật lệ, trẻ cần trật tự trong cuộc sống, tương tự như loài người khi thành lập các nhà nước hoặc được cai quản bởi những hệ thống tôn giáo lớn, v.v. Mỗi một giai đoạn sẽ có cách tư duy, những yếu tố tạo động lực, những giá trị phương tiện và những giá trị mục tiêu đặc hiệu cho giai đoạn đó. Đồng thời, cũng có những vấn đề đặc thù cho từng giai đoạn.
Có bậc thứ 9 không?
Lý thuyết Mô hình Xoắn động còn có thể phát triển thêm nữa, và tám bậc kể trên có thể chưa phải là tất cả. Các tác giả còn tiên đoán một sự xuất hiện của bậc 9 ở cuối chân trời: Bậc San hô, mặc dù chưa có nhiều dữ liệu để mô tả nó. Ngoài ra, cha đẻ của mô hình này (Graves) cũng có đặt giả thiết là 8 bậc này sẽ được lặp lại ở một tầm mức cao hơn ở những bước tiến hóa sau đó. Những giai đoạn nối tiếp của sự tiến hóa này không thay thế lẫn nhau, mà là cộng dồn. Rất nhiều vấn đề cá nhân, tập thể đến từ sự thật là con người ở các cấp bậc ý thức khác nhau tương tác với nhau, và họ không thể nhảy bậc được. Ngay cả trong chính từng con người cũng có sự tồn tại bắt buộc bên cạnh nhau của những Bậc ý thức khác nhau. Đôi khi, những bậc này mất hòa hợp và dẫn chúng ta đến những xung đột nội tâm.
So sánh Lý thuyết Xoắn động với các trường phái Tâm lý phát triển khác
Với lý thuyết 9 giai đoạn của cái tôi
Một số nhà tâm lý đã so sánh những Cấp bậc phát triển Ý thức loài người theo Graves với các trường phái Tâm lý phát triển khác, và những sự tương đồng đáng ngạc nhiên đã được tìm thấy (W. R. Lee, 1999b). Ví dụ, Jane Loevinger đã xây dựng một lý thuyết gồm 9 giai đoạn của cái tôi, dựa trên nền tảng của mô hình tâm lý xã hội của Erikson, cũng như trên các công trình của Harry Stack Sullivan.
Theo mô hình này, “cái tôi được giả thiết là sẽ trưởng thành và tiến hóa thông qua những giai đoạn xuyên suốt cuộc đời, là kết quả của một tương tác động giữa cái tôi nội tâm và môi trường bên ngoài”. Cũng như Mô hình Xoắn động, lý thuyết của Jane Loevinger vươn ra khỏi sự phân mảnh con người thành những nét tính cách, mà nhìn nhận con người như một tổng thể 14 có ý nghĩa (Blasi, 1993), với những giai đoạn phát triển nối tiếp nhau tương tự như Mô hình Xoắn động.
| Lý thuyết Mô hình Xoắn động MEME | Jane Loevinger 9 giai đoạn phát triển của cái tôi |
| Be (E1) | Tiền xã hội hay “tự kỷ” |
| Tím | (Cuối giai đoạn E1) Cộng sinh |
| Đỏ | (E2) Bốc đồng |
| Xanh da trời | (E2) Phục tùng |
| Cam | (E4) Tự lập |
| Xanh lá cây | (E5) Đồng thuận có ý thức (E6) Ý thức (E7) Cá nhân |
| Vàng | (E8) Tự chủ |
| Xanh ngọc | (E9) Tổng hòa |
Với lý thuyết Năm thời đại của loài người
Graves có giả thiết rằng, giữa hai vMeme Xanh lá cây và Vàng là một bước chuyển mình rất quan trọng giữa Ý thức Bậc I và Ý thức bậc II. Bước chuyển này đánh dấu một bước nhảy vọt quan trọng đến một cấp độ ý thức hoàn toàn khác của con người (Graves, 1974). Quan niệm này cũng trùng khớp với ý tưởng của Gerald Heard (với lý thuyết Năm thời đại của loài người), chính xác là bước chuyển tiếp vMeme Xanh lá cây – vMeme Vàng của Graves tương ứng với giai đoạn Người nhảy vọt, “Leptoid Man” (từ gốc LEPSIS: nhảy) của Heard.
Cả hai tác giả đều cho rằng loài người hiện đại đang đứng trước một khả năng nhảy vọt đến một dạng ý thức đột ngột rộng mở, trong đó có sự tổng hòa mọi phần của “tâm hồn con người”, không còn phần nào mà chúng ta còn thấy xa lạ hoặc phải đè nén (Heard, 1963). Những sự tương đồng cũng được tìm thấy giữa Mô hình Xoắn động và những luồng tư tưởng của những tác giả khác như Maslow, Plotkin, Fromm, Riesman, Mumford, v.v. (W. R. Lee, 1999b).
Kết luận
Lý thuyết Mô hình Xoắn động (Spiral Dynamics theory) là một lý thuyết có tính chất khai phá và sáng tạo. Hiểu biết về lý thuyết Xoắn động giúp chúng ta nhìn nhận và đánh giá bản thân, người khác và xã hội một cách toàn diện và linh hoạt. Lý thuyết Mô hình Xoắn động không chỉ dừng lại ở việc miêu tả các cấp độ hay vMeme đã được xác định, mà còn mở ra những khả năng mới cho sự phát triển và sáng tạo của con người.