Theo lý thuyết Mô hình Xoắn động (Spiral Dynamics), các bậc xoắn động hay hệ thống giá trị chính là nền tảng cấu trúc, tạo điều kiện cho toàn bộ cách chúng ta sống và hành động trong thế giới loài người. Những giá trị này nằm trong vô thức và có ảnh hưởng vô cùng to lớn đến cuộc sống của chúng ta.
Các bậc xoắn động hay hệ thống giá trị trong Mô hình Xoắn động
Như lời thiệu trong trang đại cương về Mô hình Xoắn động, lý thuyết chia sự tiến hóa của ý thức con người thành những bậc kế tiếp nhau. Công trình nghiên cứu gốc của Clare Graves, Don Beck và Christopher Cowan xác định 8 hệ thống giá trị duy nhất, được mã hóa bằng màu sắc, tương ứng với những giai đoạn phát triển mà mọi người đều phải trải qua. 8 màu sắc được quy ước là: be, tím, đỏ, xanh da trời, cam, xanh lá cây, vàng, xanh ngọc.
Mỗi giai đoạn là một bậc phát triển về mặt ý thức và mang một hệ giá trị cốt lõi đặc thù, được gọi là vMeme. Hệ giá trị cốt lõi phản ánh thế giới quan, suy nghĩ, cảm xúc, hành động, cơ chế tránh né của con người và các tổ chức. Hệ giá trị cốt lõi có thể giống và khác nhau ở từng cá nhân, phụ thuộc vào khả năng nhận thức của mỗi người. Hành vi là những gì được thể hiện ở thế giới bên ngoài, còn hệ giá trị là những lực đẩy vô hình đằng sau đó. Các hệ giá trị có thể thay đổi theo thời gian và hoàn cảnh; có thể biểu hiện theo cách lành mạnh hoặc không lành mạnh.
Tổng quan ý nghĩa các bậc xoắn động
Dưới đây là một bảng tổng quan về các vMeme và ý nghĩa của chúng trong ngữ cảnh nghiên cứu gốc:
| vMeme | Màu sắc | Tên gọi | Đặc điểm | Mô tả | Ví dụ |
| AN | Be | Bản năng | Sống sót, thỏa mãn nhu cầu sinh lý, không có tư duy phức tạp | Hệ thống giá trị này xuất hiện từ khi con người mới bắt đầu tồn tại, khi mà mục tiêu duy nhất là sinh tồn trong môi trường khắc nghiệt. Người có vMeme beige thường sống theo bản năng, không có ý thức về bản thân hay xã hội, chỉ quan tâm đến nhu cầu cơ bản như ăn uống, ngủ nghỉ, tránh nguy hiểm. Hệ thống giá trị này hiện nay rất hiếm gặp, chỉ xuất hiện trong những trường hợp đặc biệt. | Em bé, người bị bệnh nặng, người sống trong hoàn cảnh khắc nghiệt |
| BO | Tím | Ma thuật | Tập trung vào sự an toàn của bộ tộc, tin vào thần linh và phép thuật, tuân theo truyền thống và lễ nghi | Hệ thống giá trị này xuất hiện khi con người bắt đầu sống thành nhóm, tạo ra các mối quan hệ và sự thuộc về. Người có vMeme tím thường có tinh thần đồng đội, tôn trọng lãnh đạo và cộng đồng, sợ hãi những điều bí ẩn và không thể kiểm soát, thích những thứ quen thuộc và ổn định. Hệ thống giá trị này hiện nay vẫn còn tồn tại ở một số nơi, đặc biệt là ở những nơi có nền văn hóa lâu đời và giàu truyền thống. | Các bộ lạc nguyên thủy, các nhóm tôn giáo cổ xưa, các gia đình truyền thống |
| CP | Đỏ | Năng lượng | Thể hiện bản thân, khẳng định quyền lực, không chịu sự kiểm soát của người khác, thích phiêu lưu và mạo hiểm | Hệ thống giá trị này xuất hiện khi con người bắt đầu nhận ra bản thân và khả năng của mình, khi mà mục tiêu là tự do và thành công. Người có vMeme đỏ thường có tính cách mạnh mẽ, độc lập, tự tin, không ngại đối đầu và tranh giành, thích thử thách và thay đổi. Hệ thống giá trị này hiện nay vẫn còn phổ biến ở một số lĩnh vực, đặc biệt là ở những nơi có cạnh tranh cao và đòi hỏi sự nổi bật và khác biệt. | Các nhà lãnh đạo độc tài, các tên tội phạm, các ngôi sao nổi tiếng, các vận động viên thể thao |
| DQ | Xanh da trời | Đạo đức | Tôn trọng luật pháp, trật tự và quy tắc, tìm kiếm sự ổn định và bền vững, tin vào một chân lý duy nhất, có tinh thần hy sinh vì mục tiêu lớn hơn | Hệ thống giá trị này xuất hiện khi con người bắt đầu nhận ra sự tồn tại của một thứ gì đó cao hơn và vĩnh cửu hơn bản thân, khi mà mục tiêu là phục vụ và tuân thủ. Người có vMeme xanh da trời thường có tinh thần kỷ luật, trung thành, chính trực, chấp nhận sự quản lý và hướng dẫn, thích sự nhất quán và hài hòa. Hệ thống giá trị này hiện nay vẫn còn ảnh hưởng lớn ở một số nơi, đặc biệt là ở những nơi có nền văn minh và tổ chức. | Các nhà nước quân chủ, các tổ chức tôn giáo, các đảng phái chính trị, các quân đội |
| ER | Cam | Thành công | Cạnh tranh, đổi mới, khai thác tài nguyên, tối ưu hóa hiệu quả, tin vào khả năng cá nhân, có tầm nhìn và mục tiêu | Hệ thống giá trị này xuất hiện khi con người bắt đầu khám phá và thay đổi thế giới xung quanh, khi mà mục tiêu là phát triển và thăng tiến. Người có vMeme cam thường có tinh thần khởi nghiệp, sáng tạo, linh hoạt, thực dụng, tự lập, thích thử nghiệm và học hỏi. Hệ thống giá trị này hiện nay vẫn còn phát triển mạnh ở một số nơi, đặc biệt là ở những nơi có nền kinh tế và khoa học tiên tiến. | Các doanh nhân, các nhà khoa học, các nhà phát minh, các nhà du hành vũ trụ |
| FS | Xanh lá cây | Cộng đồng | Hợp tác, chia sẻ, quan tâm, thấu hiểu, tin vào nhiều góc nhìn, có tình yêu thương và lòng nhân ái | Hệ thống giá trị này xuất hiện khi con người bắt đầu nhìn nhận và tôn trọng sự khác biệt của mọi người, khi mà mục tiêu là hòa nhập và hỗ trợ. Người có vMeme xanh lá cây thường có tinh thần đoàn kết, hòa bình, cởi mở, đa dạng, thân thiện, thích giao tiếp và tham gia. Hệ thống giá trị này hiện nay vẫn còn lan rộng ở một số nơi, đặc biệt là ở những nơi có nền văn hóa và giáo dục phong phú. | Các nhà hoạt động xã hội, cải cách giáo dục, những người hòa giải, nhà thám hiểm |
| GT | Vàng | Tích hợp | Tổng hợp, phân tích, tối ưu hóa, thích ứng, tin vào nhiều mức độ thực tại, có tư duy phức tạp và hệ thống | Hệ thống giá trị này xuất hiện khi con người bắt đầu nghiên cứu và hiểu rõ hơn về bản chất của mọi thứ, khi mà mục tiêu là khai phá và cải thiện. Người có vMeme vàng thường có tinh thần nghiên cứu, học hỏi, sáng tạo, đa năng, tự chủ, thích giải quyết vấn đề và tối ưu hóa quy trình. Họ không bị ràng buộc bởi các quy tắc, quyền lực hay truyền thống, mà tự tìm ra những giải pháp phù hợp nhất với hoàn cảnh. Họ cũng có khả năng nhìn nhận và giải quyết các mâu thuẫn và nghịch lý mà các bậc màu trước đó không thể làm. Hệ thống giá trị này hiện nay vẫn còn ít người có, đa số xuất hiện ở những nơi có nền giáo dục và công nghệ cao. | Những nhà nghiên cứu, nhà khoa học, nhà triết học, lãnh đạo cấp cao |
| HU | Xanh ngọc | Toàn diện | Kết nối, hài hòa, thấm nhuần, đồng cảm, tin vào sự thống nhất của vũ trụ, có tầm nhìn toàn cầu và tâm linh | Hệ thống giá trị này xuất hiện khi con người bắt đầu nhận thức và trân trọng sự liên kết của mọi sự vật, khi mà mục tiêu là hòa hợp và phát triển. Người có vMeme xanh ngọc thường có tinh thần hướng thiện, đa chiều, bao dung, thánh thiện, thích giao lưu và chia sẻ. Họ nhận thức và trân trọng sự liên kết của mọi sự vật, và tin vào sự thống nhất của vũ trụ. Hệ thống giá trị này hiện nay vẫn còn rất hiếm gặp, đặc biệt là ở những nơi có nền văn hóa và tôn giáo đa dạng. | các nhà tu hành, các nhà hiền triết, người hòa giải, các nhà thám hiểm |